انبار و انواع آن:

به محل و فضایی که یک یا چند نوع کالای بازرگانی ، صنعتی، مواد اولیه و یا فراورده های مختلف که بر اساس یک سیستم صحیح طبقه بندی و تنظیم می گردد، انبار گفته می شود.

انبارهایی که در موسسات مختلف جهت نگهداری اقلام از آن ها استفاده می شود عبارتند از:

انبار پوشیده: بعضی از اجناس به علت حساسیت و مواد خاصی که در ساختمانشان به کار رفته باید در انباری که همه اطراف آن بسته و دارای سقف است، نگهداری شوند.

انبار سرپوشیده: نوعی انبار که سقف دارد ولی چهار طرف آن باز و فاقد حفاظ جانبی است اقلام و یا اجناسی که در مقابل نور مستقیم آفتاب و برف و باران خاصیت خود را از دست می دهند، در این انبارها نگهداری می شوند.

انبار باز: این انبار به صورت محوطه است و معمولا اجناسی که در مقابل نور آفتاب و برف و باران خاصیت اولیه خود را از دست نمی دهند با رعایت اصول انبارداری در آن نگهداری می شوند.

انواع موجودی های انبار

اجناس و کالاهای موجود در انبار اعم از موسسات تولید یا غیرتولیدی را می توان به پنج دسته به شرح زیر تقسیم نمود

  1. مواد خام یا مواد اولیه: از این مواد برای تولید کالا استفاده می شود.

  2. مواد و لوازم مصرفی: مواد و لوازم مصرفی به موادی اطلاق می شود که به طور غیرمستقیم در تولید کالا دخالت دارد و یا در سازمان های تولیدی برای انجام خدمات جانبی مورد استفاده قرار داده می شود. این مواد بر اثر مصرف از بین می رود مانند کاغذ و مداد و یا وسایل بسته بندی در سازمانهای تولیدی.

  3. مواد و لوازم در جریان ساخت: به موادی که مقداری تغییرات در مواد اولیه ی آن داده شده ولی هنوز به صورت کامل ساخته نشده است ، مواد و لوازم در جریان ساخت گویند.

  4. کالای تمام شده: به کالاهایی گفته می شود که از نظر ساخت به مرحله ی تکمیلی رسیده و قابل عرضه به بازار باشد.

  5. اجناس خریداری شده جهت فروش: این سری از اجناس شامل اجناسی هستند که بدون هیچ گونه تغییری در آنها به بازار جهت فروش عرضه می گردد و به طور موقت در انبار نگاهداری می شود. مانند انبار فروشگاه ها و موسسات بازرگانی.

انبارداری

انبارداری عبارت است از دریافت مواد و اقلام، نگهداری صحیح و تحویل به موقع آن ها به مصرف کننده با رعایت مقررات و دستورالعمل های سازمان به نحوی که با اعمال کنترل دقیق از میزان موجودی کالا در انبار و مقدار مصرف آن و نیز از انباشته شدن بیش از حد موجودی ها جلوگیری شود. به عبارت دیگر، انبارداری شامل سیستم های قرار گرفتن جنس در انبار و ایجاد روشها و اعمال مدیریت کنترل موثر از زمان دریافت تا لحظه تحویل است.

وظایف انبارها

  • برنامه ریزی و مراقبت جهت حفظ مقدار موجودی هر یک از اقلام کالاهای مورد نیاز سازمان در حد مطلوب خود.
  • همکاری و مساعدت در خرید، تامین و تهیه کالا ها و کنترل و دریافت کالاهای خریداری شده.
  • نگهداری کالاها در انبار به نحو صحیح و تسریع در امر تحویل با رعایت مقررات و دستورالعمل های سازمان.
  • اجرای وظایف فوق مطابق با اصول و ضوابط صحیح انبارداری موجب تسریع در انجام امور سازمان و تولید بی وقفه و مرغوب و صرفه جویی و کاهش هزینه های تولید شده و بنیه مالی سازمان را تقویت می کند.
  • اجرای قوانین و دستوالعمل های سازمان در کلیه امور، خصوصا انبارداری که جنبه مالی دارد لازم الاجرا است و عدول از آن کیفر به همراه دارد.

قوانین محاسبه فضای انبار

  • وظايف انبار مربوطه مشخص شود.
  • مشخصات اقلام شامل نوع، خصوصيات فيزيکي (وزن، حجم، شکل ظاهري و … )، نحوه و محل انبار کردن (قفسه، محل باز، روي زمين و …) مشخص شوند.
  • روش حمل مشخص شود.
  • نحوه ورود و خروج مواد مشخص شود.

نکات مهم در طراحي انبار

  • اقلامي که استفاده متعدد و زياد دارند يا اقلام حجيم و سنگين بهتر است نزديک به محل مصرف انبار شوند يا نزديک در ورودي باشند.
  • در قفسه بندي بهتر است اقلام حجيم و بزرگ در طبقات پايينتر چيده شوند.
  • از ارتفاع حداکثر استفاده به عمل آيد.
  • قابليت دسترسي به همه مواد وجود داشته باشد.
  • حداکثر استفاده از نيروي انساني موجود و امکانات حمل و نقل به عمل آيد.
  • خروج غير قانوني اقلام بايد توسط طراح به حداقل برسد.
  • يک سيستم اطلاعاتي مناسب بايستي براي انبار طراحي گردد.

شرایط  و وضع عمومی انبارها:

وضع طبیعی انبارها:

انبارها باید از لحاظ وضع طبیعی هوا، درجه حرارت و برودت، رفت و آمد بر اساس نوع و طبیعت اجناس و کالاهایی که در آن ها قرار داده می شود، ساخته شده و رعایت نکات مربوط به هوا، درجه حرارت، سردی، گرد و غبار، نور و روشنایی، نظافت و بهداشت، سر و صدا و سایر مسایل ایمنی مربوط به محیط و فضای انبار در آن رعایت شده باشد و از نظر فضای فیزیکی و محل عبور و مرور برای کارکنان انبار، وسایل حمل و نقل همچون لیفت تراک، چرخ  دستی، قطعات حجیم و همچنین از لحاظ کنترل ورود و خروج و رفت و آمد اشخاص متفرقه و غیر کارکنان باید فضای کافی در نظر گرفته شود تا سبب کندی و مشکل شدن امور و برداشتن و تحویل اجناس نگردد.

وضع انبارها از لحاظ حفاظتی:

انبارها از لحاظ حفاظت از سرقت، آتش سوزی، پراکنده شدن موجودی ها در اثر در دسترس بودن اقلام فاسد شدنی و یا توجه به علائم ایمنی بسته های کالا، باید به خوبی مورد توجه و حراست قرار گیرد، بنابراین از لحاظ حفاظتی:

  • انبارها باید دارای مستقل و پنجره های ایمن و قابل باز و بسته شدن فقط از سمت درون و دیوارهای غیرقابل عبور باشند.
  • انبارها از لحاظ سرقت، آتش سوزی و سایر آسیب ها باید پوشش بیمه ای داشته باشند.
  • انبارها باید از لحاظ ایمنی دارای وسایل کافی، شامل نصب وسایل اعلام خطر، وسایل اطفای حریق مانند سطل آتش نشانی حاوی شن و انواع خاموش کننده های دستی، کپسول گازکربنیک، هیدروکربن ها، هالوژنه و وسایل و تجهیزاتی از قبیل لوله کشی آب با فشار قوی، نردبان های موتوری و ماشین های آتش نشانی و خاموش کننده های سود و اسید، خاموش کننده آبی کفی و … باشند تا در موقع بروز خطر بتوان از آنها استفاده کرد.
  • در انبارهایی که احتمال تراکم هوای نامناسب وجود دارد، گذاشتن وسایل الکتریکی محرک هوا مانند هواکش یا بادبزن لازم است تا وضع هوای داخل انبار را مساعد کند.
  • ورود و خروج اشخاص متفرقه باید طبق ضوابط معین و یا با اجازه مسئولین مشخص باشد آن هم فقط در مواردی که نیاز به این کار احساس شود.
  • دریافت و صدور کالا یا اجناس از انبار باید از دریچه یا محل خاصی صورت گیرد تا کنترل اجناس و کالای تحویلی را امکان پذیر سازد.
  • در صورتی که صدور جنس به مقدار زیادی صورت گیرد و احتیاج به زمان بیشتری داشته باشد، باید صورت آن (برگ درخواست کالا از انبار) با مهلت بیشتری به انبار داده شود و انباردار آن را پس از آماده شدن در محل قسمت درخواست کننده تحویل دهد.

توصیه و نکات ایمنی درباره انبار و انبارداری :

چیدن اجناس و کالاها

کالا و اجناس در انبار باید طوری روی هم چیده شوند که در اثر ارتفاع زیاد سقوط نکرده و ضرر و زیان و خسارت مالی و جانی در بر نداشته باشد.

نگهداری اجناس و کالا

کالا و اجناس موجود در انبار باید طوری نگهداری شوند که در اثر فشار و یا فشردگی و یا بر اثر تغییر در خواص فیزیکی، شیمیایی و فعل و انفعالات دیگر باعث خسارت مالی و جانی نگردد.

استفاده از وسایل و ابزار کار مناسب

برای چیدن و یا جابجایی کالا و اجناس باید از وسایل مورد نیاز در چیدن یا جابجایی کالا و اجناس استفاده کرد، استفاده از لیفت تراک با شاخک ها عمدتا باید با وجود پالت در زیر  کالا استفاده شود و یا لیفتراک با وسیله بغل گیر عموما برای استفاده از بسته هایی استفاده شود که بر اثر فشار بغل گیر لیفتراک آسیب نبینند و یا استفاده از نردبان زمانی صورت گیرد که اولا اجناس و کالا در ارتفاع بالا و از وزن کم برخوردار باشند و ثانیا نوع نردبان مورد استفاده با توجه به شرایط طبقه بندی کالا در انبار استفاده گردد. به طور مثال هنگام استفاده از نردبان دو پایه باید زاویه دو پایه نردبان با سطح زمین، حدودا 75 درجه باشد یا فاصله پایه نردبان تا دیوار یک چهارم طول نردبان شود.

نکات ایمنی درباره مواد قابل اشتعال و انفجار

در خصوص نگهداری و چیدن اجناس و کالای قابل اشتعال و انفجار، صرف نظر از نوع و مصرف و کاربرد آن باید موارد زیر را در نظر داشت:

  • انبار باید دارای تهویه مناسب و کافی باشد تا در صورت نشت و انتشار بخار مواد قابل اشتعال، هوای داخل انبار در حد کافی رقیق گشته تا از آتش سوزی احتمالی و آلودگی و مسمومیت و خفگی پرسنل انبار جلوگیری شود.
  • برای گرم کردن اتاق کارکنان در این قبیل انبارها از شوفاژ برقی ضد شعله و یا شوفاژ بخار آب استفاده شود.
  • مواد قابل اشتعال را باید در انبارهای جدا از مواد دیگر و مناسب با این مواد نگه داری کرد، ضمن اینکه باید مواد اکسیدکننده قوی و قابل انفجار و موادی که در رطوبت هوا، دارای فعل و انفعال حرارت زا شده و یا در اثر ترکیب خود به خود آتش می گیرند، جدا نگهداری شوند.
  • تابلوهای (خطر آتش سوزی) و (استعمال دخانیات ممنوع) در مکان های مناسب و چشمگیر نصب شوند.
  • برای تامین روشنایی از سیم های استاندارد و چراغ ضد شعله استفاده شود و کلید و پریزها از نوع ضدجرقه انتخاب شوند.
  • ساختمان انبار از نظر مصالح ساختمانی در برابر آتش سوزی مقاوم بوده و اسکلت فلزی انبار، دارای اتصال به زمین و از نظر الکتریسیته صاعقه الکتریسیته ساکن باشد.
  • از نظر آتش سوزی و انفجار باید دانست، کلیه مواد قابل اشتعال خطرناک بوده و در اثر پراکنده شدن بخار و یا گرد قابل اشتعال، انفجار شدید تولید می شود.
  • برای نگه داری این قبیل فراورده ها در ساختمان رعایت حریم (50 یارد) نسبت به انبارهای دیگر ضروری است و به همین منظور باید در فاصله صدمتری از انبار مواد انفجاری تابلوی اخطار مواد منفجره و کشیدن سیگار ممنوع نصب گردد.
  • به منظور جلوگیری از انفجار، نباید بیش از 5عدد صندوق های مواد انفجاری روی هم چیده شود ضمن آنکه نباید ارتفاع هر ردیف از شش فوت تجاوز کند و چاشنی ها و مواد انفجاری در یک جا انبار شوند همچنین در موقع جابجایی مواد قابل انفجار باید از کشیدن، لغزانیدن و غلتانیدن صندوق ها روی زمین جدا خودداری کرد.
  •  استفاده از ابزار و وسایل آهنی و فولادی در انبار مواد قابل انفجار ممنوع است و برای باز کردن صندوق ها نیز باید از چکش و ابزار ضد جرقه استفاده شود.

نگهداری و حفاظت اجناس و کالاها

پس از دریافت یا تحویل کالاها یا اجناس و صدور رسید انبار نوبت  مرحلی است که در آن طبق اصول و روال خاصی، انواع کالاها و اجناس از هم جدا شده هر کدام پس از تفکیک به طبقه و گروه و تعیین کد کالا بنا به نظم و ترتیبی که در یک سیستم صحیح انبارداری در محل خود قرار داده می شود.

این اصول عبارت است از:

  • تعیین محل قرار دادن کالا (انبار- قفسه-طبقه-ردیف)
  • چیدن و انبارکردن کالا
  • تهیه کارت شناسایی کالا و نصب آن بر روی اجناس
  • نگهداری یا حفاظت کالا در انبار